Poszukiwania miejsc pochówku nieletnich ofiar terroru niemieckiego ze szczególnym uwzględnieniem więźniów Prewencyjnego Obozu Policji Bezpieczeństwa dla Młodych Polaków w Łodzi

Krzysztof G. Latocha (Wieloosobowe Stanowisko ds. Poszukiwań i Identyfikacji Instytut Pamięci Narodowej – KŚZpNP Oddział w Łodzi, ORCID 0000-0001-7408-3388)

Justyna Karkus (Biuro Poszukiwań i Identyfikacji Instytut Pamięci Narodowej – KŚZpNP w Warszawie, ORCID 0000-0002-6341-1769)

[PDF]

Abstrakt: W czasie II wojny światowej zginęło około 2 milionów dzieci. Jednym z miejsc, w których byli więzieni i umierali najmłodsi Polacy, był Prewencyjny Obóz Policji Bezpieczeństwa dla Młodzieży Polskiej w Łodzi. Szacuje się, że przeszło przez niego od 2 do 3 tysięcy osób, a liczba ofiar sięga niemal 200, z których dziś znane jest jedynie 77 nazwisk. Z powodu braku zachowanych dokumentów historia tego obozu i jego więźniów wciąż kryje wiele tajemnic. Jedną z nich jest lokalizacja grobów dzieci zmarłych w obozie. Przeprowadzone przez pracownika Wieloosobowego Stanowiska ds. Poszukiwań i Identyfikacji IPN Oddział w Łodzi kwerendy w archiwach i księgach cmentarnych oraz wizje terenowe pozwoliły jednak na wytypowanie prawdopodobnej lokalizacji grobów i rozpoczęcie w lipcu 2023 r. prac poszukiwawczo-ekshumacyjnych na terenie cmentarza przy ul. Kurczaki 81/85 w Łodzi. Prace te utrudniane są przez niesprzyjające warunki terenowe oraz fakt, że aktualny układ grobów różni się od pierwotnej numeracji zawartej w księdze cmentarnej z czasów okupacji. Ponadto po 20 latach od pochówku większość grobów ofiar obozu uległo zatarciu na skutek ich przeznaczenia pod kolejne miejsca pochówku. Mimo tych problemów do końca

2025 r. odnaleziono 18 z 25 dotychczas poszukiwanych osób. Niestety warunki panujące w niektórych kwaterach doprowadziły do całkowitego rozkładu szczątków części z poszukiwanych dzieci. Trwają też poszukiwania żyjących krewnych ofiar, którzy mogą oddać materiał genetyczny wykorzystywany do potwierdzenia tożsamości odnajdywanych szczątków. Dotychczas pobrano próby porównawcze od 38 krewnych 21 ofiar obozu, co pozwoliło potwierdzić tożsamość dwóch odnalezionych chłopców. W kolejnych sezonach badawczych planowane są dalsze prace poszukiwawczo-ekshumacyjne na terenie cmentarza pw. św. Wojciecha w Łodzi.

Słowa kluczowe: ekshumacje, poszukiwania, antropologia totalitaryzmu, obóz przy ul. Przemysłowej w Łodzi, zbrodnie niemieckie

Abstract: Around two million children were killed during the Second World War. One of the places where the youngest Poles were imprisoned and died was the Preventive Camp of the Security Police for Polish Youth in Łódź. It is estimated that between two and three thousand children passed through the camp, and nearly two hundred lost their lives there. Today, only seventyseven of their names are known. Because so few documents survived, the history of the camp and its prisoners remains fragmentary. One of the unresolved questions concerns the location of the graves of the children who died there. Archival research, cemetery records and field inspections conducted by a specialist from the Office of Search and Identification of

the Institute of National Remembrance in Łódź have made it possible to identify a probable burial area. This led to the start of search and exhumation work in July 2023 at the cemetery at ul. Kurczaki 81/85 in Łódź. The work has been hindered by difficult ground conditions and by the fact that the present layout of graves no longer corresponds to the numbering recorded in the cemetery register from the occupation period. In addition, as is customary after twenty years, many of the original graves were reused for later burials, erasing the visible traces of the children’s resting places. Despite these challenges, by the end of 2025 the remains of eighteen of the twentyfive children sought so far had been located. Sadly, conditions in some sections of the cemetery caused the complete decomposition of several sets of remains. At the same time, efforts continue to find living relatives of the victims who can provide genetic material to help confirm the identities of the children who are found. To date, comparative samples have been collected from thirtyeight relatives of twentyone victims, enabling the identification of two boys. Further search and exhumation work is planned at St. Wojciech’s Cemetery in Łódź in the coming research seasons.

Keywords: exhumations, search operations, anthropology of totalitarianism, the camp in Przemysłowa Street in Łódź, German crimes