Postępowanie rehabilitacyjne rodziny Polów – studium przypadku i głos do biografi i Eugenii Pol

Maciej Dawczyk (Uniwersytet Łódzki, ORCID 0000-0003-0639-7101)

[PDF]

Abstrakt: Toczące się w II połowie lat 40. XX w. postępowanie rehabilitacyjne rodziny Polów stanowi cie­kawy przykład praktyk dotyczących rozliczania osób, które w trakcie II wojny światowej przyjęły niemiecką volkslistę na obszarach wcielonych do Rzeszy. Analiza dokumentów składanych przez rodzinę obrazuje stan niepewności związany z ciągle zmieniającymi się i udoskonalanymi proce­durami weryfikacji volskdeutschów. Przyjrzenie się metodom doboru świadków oraz prowadzenia dochodzenia pozwala natomiast stwierdzić, że tego rodzaju rutynowe działania mogły okazywać się zawodne. W przypadku Polów faworyzowały one dążenia zabiegających o rehabilitację. Rodzina została zrehabilitowana z całości, mimo że działalność Eugenii Pol w Polen-Jugendverwahrlager der Sicherheitspolizei in Litzmannstadt była znana już wtedy i jej wątek pojawia się w odręb­nym śledztwie prowadzonym przez sędzię śledczą Sabinę Krzyżanowską. Wątek postępowania rehabilitacyjnego pojawił się także w procesie Eugenii Pol z lat 70. Pojawiające się w jego aktach informacje rzucają nowe światło na niektóre aspekty poprzedniego postępowania (pewne detale oraz rodzaj nacisków wywieranych na rodzinę przez władze niemieckie). Bardzo interesującym wątkiem jest także pojawiająca się w dokumentacji owego procesu informacja o istnieniu jeszcze jednego postępowania, dotyczącego samej Eugenii Pol, prowadzonego pod koniec lat 40. na mocy aktów prawnych dotyczących volksdeutschów. Analiza ksiąg ewidencyjnych z obozu na Sikawie oraz więzień w Łodzi i Łęczycy pozwala założyć, że postępowanie to dotyczyło zapewne innej osoby o tym samym imieniu i nazwisku.

Słowa kluczowe: II wojna światowa, Litzmannstadt, Łódź, Polenjugendverwahrlager, Przemysłowa

Abstract: The rehabilitation proceedings concerning the Pol family, conducted in the second half of the 1940s, offer a fascinating insight into the post-war accountability of individuals who had signed the German Volkslistein the territories annexed to the Reich. The documents submitted by the family reveal the uncertainty created by constantly changing and increasingly refined procedures for verifying Volksdeutschestatus. An examination of the methods used to select witnesses and conduct the investigation shows that such routine procedures could prove unreliable. In the case of the Pol family, they ultimately worked to their advantage: the family was fully rehabilitated, despite the fact that Eugenia Pol’s activities in the PolenJugendverwahrlager der Sicherheitspolizei in Litzmannstadtwere already known at the time and were the subject of a separate investigation led by examining magistrate Sabina Krzyżanowska. The issue of the family’s rehabilitation also resurfaced during Eugenia Pol’s trial in the 1970s. Information contained in the case files sheds new light on certain aspects of the earlier process (including specifi c details and the types of pressure exerted on the family by the German authorities). Particularly noteworthy is a reference in the documentation to yet another set of proceedings concerning a person named Eugenia Pol, initiated in the late 1940s under legal provisions relating to Volksdeutsche. However, an analysis of the camp registers from Sikawa and the prison records from Łódź and Łęczyca suggests that this case most likely concerned a diff erent individual who simply shared the same name.

Keywords: Second World War, Litzmannstadt, Łódź, Polen-Jugendverwahrlager, Przemysłowa