Między fantazją, pamięcią a godnością. Dziecko w literaturze włoskiej XX wieku i w myśli Korczaka

Anna Szwarc-Zając (Instytut Salvemini w Turynie, ORCID 0000-0002-0729-1619)

[PDF]

Abstrakt: Artykuł analizuje reprezentacje dziecka w wybranych dziełach literatury włoskiej XX w. (Italo Calvino, Primo Levi, Elsa Morante, Dacia Maraini) w perspektywie pedagogicznej i etycznej in­spirowanej myślą Janusza Korczaka. Artykuł odpowiada na trzy zasadnicze pytania badawcze: (1) w jaki sposób dziecięca perspektywa organizuje reprezentację doświadczenia przemocy i pamięci, (2) jakie strategie narracyjne służą konstruowaniu dziecięcej podmiotowości, (3) w jaki sposób triada fantazja – pamięć – godność może funkcjonować jako narzędzie analizy porównawczej. Zastosowana metodologia łączy hermeneutykę literacką, narratologię i podejście fenomenolo­giczno-etyczne, umożliwiając analizę strategii językowych i narracyjnych, poprzez które literatura wydobywa epistemiczny potencjał dzieciństwa. Artykuł wykazuje, że dziecko – zarówno realne, jak i literackie – staje się figurą poznania, w której ujawniają się napięcia między wyobraźnią a traumą, wolnością a opresją, świadectwem a milczeniem. Wyniki analizy wskazują na głębokie powinowactwa między włoską refleksją antropologiczną a korczakowskim postulatem niezbywalnej godności dziecka.

Słowa kluczowe: dzieciństwo, fantazja, pamięć, godność, Korczak, literatura włoska XX w., świadomość narracyjna, trauma

Abstract: The article analyzes the representations of the child in selected works of 20th-century Italian lite­rature (Italo Calvino, Primo Levi, Elsa Morante, Dacia Maraini) from a pedagogical and ethical perspective inspired by the thought of Janusz Korczak. The paper addresses three fundamental research questions: (1) how the child’s perspective organizes the representation of the experience of violence and memory, (2) what narrative strategies serve to construct children’s subjectivity, and (3) how the triad of fantasy–memory–dignity can function as a tool for comparative analysis. The applied methodology combines literary hermeneutics, narratology, and a phenomenological-ethi­cal approach, enabling the analysis of linguistic and narrative strategies through which literature brings out the epistemic potential of childhood. The article demonstrates that the child—both real and literary—becomes a figure of knowledge, revealing the tensions between imagination and trauma, freedom and oppression, testimony and silence. The results of the analysis indicate profound affinities between Italian anthropological reflection and Korczak’s postulate of the inalienable dignity of the child.

Keywords: childhood, fantasy, memory, dignity, Korczak, 20th-century Italian literature, narrative consciousness, trauma