Początek treści

Spotkania ze świadkami historii

Stanisław Siedlecki (1877-1939) Działacz niepodległościowy i socjalistyczny, senator II Rzeczypospolitej, prekursor ruchu prometejskiego, propagator spółdzielczości i społecznik[1].

Urodził się w miejscowości Sima w Rosji w rodzinie zesłańców, uczestników powstania styczniowego. Dzieciństwo i młodość spędził na Ukrainie. Uczęszczał do gimnazjum w Złotopolu, skąd - decyzją władz carskich - został usunięty za prowadzenie propolskiej działalności. Maturę zdał w trybie eksternistycznym w Białej Cerkwi. W 1897 r. rozpoczął studia na Wydziale Chemicznym Szkoły Politechnicznej we Lwowie. Wstąpił do sekcji zagranicznej Polskiej Partii Socjalistycznej zaboru rosyjskiego. Przyjął wówczas pseudonim partyjny Eustachy. Z grupą najbliższych współpracowników założył czasopismo „Promień”, które stało się narzędziem oddziaływania galicyjskich socjalistów na młode pokolenie „niepokornych”. Poznał wówczas osobiście Józefa Piłsudskiego.

W 1900 r. przerwał studia i podjął praktyki zawodowe w cukrowniach na Podolu i Bukowinie. Jednocześnie prowadził działalność polityczną na rzecz rozbudzenia ruchu niepodległościowego wśród Ukraińców.

Po ukończeniu studiów przeniósł się wraz z żoną Felicją do zaboru rosyjskiego. Zgodnie z decyzją kierownictwa PPS rozpoczął w Warszawie pracę w tajnych drukarniach i zecerni. W  1909 r. wszedł w skład Centralnego Komitetu Robotniczego PPS, a następnie stanął na czele Wydziału Organizacyjnego PPS. W 1912 r. w wyniku rozłamu w PPS-Frakcji Rewolucyjnej przeszedł do PPS Opozycji.

W latach 1912-1914 pracował w przemyśle naftowym i gazownictwie w Borysławiu.

W sierpniu 1914 r. wstąpił do Legionów Polskich. Umiejętności nabyte w konspiracji wykorzystał w pracy agitacyjnej. Na zlecenie Józefa Piłsudskiego nadzorował wykonanie pieczęci dla Komendanta Głównego i Rządu Narodowego. Pełnił funkcję intendenta przy Komisarzu Wojsk Polskich w Jędrzejowie, następnie został przydzielony do biura Komisarza Wojsk Polskich w Kielcach, gdzie pełnił funkcję szefa intendentury miasta. Pod koniec sierpnia 1914 r. został mianowany na stanowisko tymczasowego Komisarza Wojsk Polskich Rządu Narodowego na miasta Starachowice i Ostrowiec Świętokrzyski.

Włączył się aktywnie w organizację struktur Polskiej Organizacji Narodowej (PON) na terenie zaboru rosyjskiego. Wchodził w skład Rady PON. Od grudnia 1914 r., najpierw jako emisariusz PON następnie Departamentu Wojskowego Naczelnego Komitetu Narodowego (DW NKN), prowadził akcję agitacyjno-werbunkową oraz zbierał środki finansowe na rzecz Legionów w zaborze niemieckim. Od marca 1915 r. pełnił obowiązki emisariusza NKN w powiecie sieradzkim.

Od maja 1915 r. działalność niepodległościową rozwijał także w Łodzi. W obliczu zakazu, jaki wprowadziły władze niemieckie dla działalności agitacyjnej emisariuszy legionowych, Siedlecki objął w tym mieście funkcję delegata DW NKN. Wspominał, że: „Zadanie było bardzo trudne. Było to też jednym z głównych powodów, że mnie właśnie, starego konspiranta wysłano na Łódź. Musiałem tu oczywiście pracować tajnie. Przed wyjazdem porozumiałem się z Tytusem Filipowiczem. (…) nie chciał mi dać żadnych instrukcji, twierdząc, że ja sam wiem, jak postępować należy”[2]. Jako reprezentant NKN, skupił organizacje patriotyczne inicjując i współtworząc instytucję międzypartyjną - Komitet Narodowy m. Łodzi (KNmŁ). Rozwinął akcję repolonizacji organizując w tym celu tzw. Sekcję spolszczenia miasta przy KNnŁ. Działania te miały na celu zachęcanie mieszkańców Łodzi do bojkotu sklepów, instytucji w tym szkół, na budynkach których znajdowały się rosyjsko i niemieckojęzyczne szyldy. W przypadku braku reakcji na odezwy KNmŁ, bojowcy PPS i Narodowego Związku Robotniczego (NZR) usuwali lub zamalowywali tablice informacyjne. Naraziwszy się władzom niemieckim, by uniknąć aresztowania,  ukrywał się, a następnie przedostał się do Piotrkowa. Swoją działalność na terenie Łodzi opisał we wspomnieniach[3].

W sierpniu 1915 r. po zajęciu Warszawy przez Niemców złożył dymisję i oddał się do dyspozycji Piłsudskiego. Uzupełnił grono odkomenderowanych do cywila zaufanych legionistów, którzy zasilali ogniwa tajnej Polskiej Organizacji Wojskowej.  W listopadzie 1916 r., z powodów zdrowotnych został zwolniony z Legionów.

W latach 1916-1919 w Kałuszu k. Borysławia pełnił obowiązki dyrektora Zakładu Gazu Ziemnego. Pracę zawodową łączył z działalnością polityczną. W 1917 r. za pośrednictwem Jędrzeja Moraczewskiego został przyjęty do tajnej Organizacji A. W porozumieniu z kierownictwem obozu piłsudczykowskiego przygotował w okolicach Kałusza lokal konspiracyjny na wypadek ucieczki Piłsudskiego z Magdeburga.

W 1919 r. Siedlecki wraz z rodziną osiedlił się na stałe w Warszawie. W tym samym roku rozpoczął pracę we władzach Związku Sejmików Powiatowych Rzeczypospolitej Polskiej, następnie - od 1921 r. w Zrzeszeniu Spółdzielczym Gospodarczo-Inwestycyjnym Samorządów Powiatowych w Warszawie.

Był redaktorem tygodnika „Samorząd”, gdzie opublikował artykuł na temat powrotu Górnego Śląska do Macierzy. Włączył się do działań Pogotowia Bojowego PPS na rzecz powstańców śląskich. W jego mieszkaniu do czerwca 1920 r. działała konspiracyjna wytwórnia materiałów wybuchowych.

Sprawował mandat senatora I kadencji (1922-1927) z listy nr 2 Polskiej Partii Socjalistycznej oraz IV kadencji (1935-1938) z listy Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem - Obozu Zjednoczenia Narodowego. Był zwolennikiem autarkii gospodarczej Polski. Reprezentując Związek Parlamentarny Polskich Socjalistów prowadził aktywną działalność polityczną na Polesiu. Opracował memoriał skierowany we wrześniu 1923 r. do premiera Wincentego Witosa w sprawie kryzysu politycznego i gospodarczego w tym regionie. Wystąpienia poświęcał również sytuacji politycznej w ZSRR., w tym szczególnie na Kaukazie. Piętnował imperializm i politykę narodowościową Moskwy.

W latach 1925-1931 pełnił funkcję prezesa dwóch spółdzielni: Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej i Spółdzielni Mieszkaniowej „Domy Spółdzielcze”. Działalność spółdzielni zarządzanych przez Siedleckiego - której efektem było oddanie do użytku półtora tysiąca mieszkań - była odpowiedzią środowisk PPS-u na kryzys mieszkaniowy dotykający rodziny robotnicze.

Był prezesem Zarządu Towarzystwa „Nasz Dom”, które prowadziło ośrodek opiekuńczo-wychowawczy dla dzieci. Towarzystwo w 1928 r. przystąpiło do realizacji budowy nowej siedziby zakładu wychowawczego dla dzieci na warszawskich Bielanach, co spotkało się z dużym poparciem kół politycznych PPS. W działalności charytatywnej na rzecz „warszawskich dzieci ulicy” współpracował z Aleksandrą Piłsudską, Adamem Skwarczyńskim i Januszem Korczakiem.

Stanisław Siedlecki zaliczany był do grona prekursorów ruchu prometejskiego, działającego na rzecz współpracy politycznej z mniejszościami narodowymi i etnicznymi dawnej Rosji, skierowanej przeciwko polityce imperialnej ZSRR. Będąc redaktorem naczelnym pisma „Przymierze” znalazł się w grupie inicjatorów pierwszej organizacji prometejskiej w Polsce - Związku Zbliżenia Narodów Odrodzonych. 12 marca 1926 r. zainicjował działalność kluczowej placówki prometejskiej w II RP - Instytutu Wschodniego w Warszawie. Do 1939 r. pełnił funkcję prezesa Instytutu. Znalazł się również w elitarnym gronie członków honorowych Klubu „Prometeusz”. W 1939 r. opracował skierowany do obozu rządzącego memoriał pt. „Ruch prometejski wśród narodów podrosyjskich na emigracji w Polsce”.

Po wybuchu wojny Siedlecki przedostał się z rodziną na wschód. W obliczu sowieckiej agresji 17 września 1939 r. popełnił samobójstwo w Krzemieńcu. Został pochowany na cmentarzu przy Parafii Rzymskokatolickiej w Krzemieńcu (obecnie Ukraina). Rodzina senatora - żona Felicja i córki Maria i Irena w czerwca 1940 r. zostały aresztowane przez NKWD i wywiezione do łagru na Syberię. Na mocy amnestii w 1941 r. przedostały się do Uzbekistanu, gdzie formowała się 6 Dywizja Piechoty Armii Andersa. Ze względu na zły stan zdrowia Felicję Siedlecką umieszczono w polskim szpitalu polowym. Córki senatora służyły w Pomocniczej Służbie Kobiet. W sierpniu 1942 r. rodzina Siedleckich została ewakuowana do Iranu, następnie do Indii. Żona senatora zmarła w 1944 r. w Bombaju. Córki w 1950 r. wyemigrowały do Australii.

Senator Stanisław Siedlecki został odznaczony w 1932 r. Krzyżem Niepodległości.

-----

[1] Biogram postaci senatora Stanisława Siedleckiego opracowany został w następujących publikacjach: I. Maj, J. Maj,Senator Stanisław Siedlecki. Youth and the beginnings of political activity (1877-1918). Contribution to a biography.,“Humanities and Social Sciences HSS”, vol. XXV, 27 (4/2020), October-December 2020, s. 21-39; A. Pacholczykowa, Stanisław Siedlecki (1877-1939), „Polski Słownik Biograficzny”, t. 36, 1995-1996, s. 555-558.

[2] I. Maj, J. Maj,op. cit., s. 81.

[3] Eustachy (Stanisław Siedlecki), Spolszczenie Łodzi. Wspomnienie z czasów okupacji niemieckiej[w:] Kalendarz Robotniczy PPS na rok 1923,Warszawa 1923, s. 76-79.